Ο μεταφραστής που δεν μιλάει δύο γλώσσες

Φωτογραφία του Ανδρέα Σουβαλιώτη

Δημοσιεύθηκε στο ΒΗΜΑ 14/10/2026

Από τα πρώτα χρόνια της επαγγελματικής μου διαδρομής βρέθηκα συχνά σε τραπέζια όπου συναντιόνταν διαφορετικοί κόσμοι: επιχειρήσεις και θεσμοί, στρατηγική και πολιτική, διεθνής προοπτική και τοπική πραγματικότητα.

Για αρκετό καιρό πίστευα ότι η ικανότητα να κινείσαι ανάμεσά τους, βασίζεται κυρίως στο να γνωρίζεις καλά και τις δύο πλευρές. Να καταλαβαίνεις τη γλώσσα τους, τις προτεραιότητές τους, τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται και αποφασίζουν.

Με τον χρόνο άρχισα να παρατηρώ κάτι πιο ενδιαφέρον.

Οι μεγαλύτερες ασυνεννοησίες δεν γεννιούνταν απαραίτητα εκεί όπου οι δύο πλευρές χρησιμοποιούσαν διαφορετική γλώσσα. Συχνά συνέβαινε ακριβώς το αντίθετο: χρησιμοποιούσαν τις ίδιες λέξεις και ήταν βέβαιες ότι εννοούσαν το ίδιο πράγμα.

«Κίνδυνος». «Αλλαγή». «Ταχύτητα». «Εμπιστοσύνη». «Ανάπτυξη». «Ευθύνη».

Λέξεις αρκετά οικείες ώστε να μοιάζουν αυτονόητες και αρκετά σύνθετες ώστε να αποκτούν διαφορετικό νόημα ανάλογα με το ποιος τις χρησιμοποιεί.

Εκεί άρχισα να καταλαβαίνω ότι το πραγματικό χάσμα ανάμεσα σε δύο κόσμους βρίσκεται συχνά βαθύτερα από το λεξιλόγιο. Βρίσκεται στο σύστημα νοήματος μέσα στο οποίο ο καθένας χρησιμοποιεί τις ίδιες λέξεις.

Χρόνια αργότερα, το έργο του ανθρωπολόγου Edward T. Hall σχετικά με τον ρόλο του επικοινωνιακού πλαισίου μού έδωσε μια θεωρητική βάση για κάτι που είχα ήδη αρχίσει να παρατηρώ στην πράξη. Η επικοινωνία μεταφέρει μαζί με την πληροφορία πολιτισμικές παραδοχές, σχέσεις, ιεραρχίες, ιστορία και προσδοκίες. Ένα ολόκληρο σύστημα νοήματος που σπάνια αρθρώνεται, ακριβώς επειδή για εκείνον που το κουβαλά μοιάζει αυτονόητο.

Και ίσως εκεί βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες δυσκολίες της στρατηγικής.

Η κοινή κατανόηση απαιτεί κάτι βαθύτερο από την κοινή γλώσσα: την ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και μέσα από την οπτική του άλλου. Οι ίδιες λέξεις αποκτούν διαφορετικό βάρος ανάλογα με τον κόσμο μέσα στον οποίο ακούγονται. H «αλλαγή» που για μια διοίκηση σημαίνει πρόοδο και εξέλιξη, για έναν εργαζόμενο μπορεί να αγγίζει κάτι πολύ πιο προσωπικό: τη θέση του, την ασφάλειά του, ακόμη και την αίσθηση του ποιος είναι μέσα στον οργανισμό.

Η λέξη παραμένει ίδια. Το νόημα μετακινείται.

Και ίσως η ουσία της στρατηγικής να βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σημείο συνάντησης. Γιατί η πραγματική διαμεσολάβηση είναι πολύ περισσότερο από τη μεταφορά πληροφορίας. Είναι η αποκωδικοποίηση του πλαισίου μέσα στο οποίο η πληροφορία αποκτά νόημα. Αυτό απαιτεί γνώση. Απαιτεί όμως και την πνευματική πειθαρχία να αφήνεις χώρο στην πιθανότητα ότι αυτό που έχεις καταλάβει μπορεί να μην είναι ολόκληρη η εικόνα.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν τότε οι παραδοχές που μπαίνουν στο δωμάτιο μαζί με τους ανθρώπους: όσα έχουν μάθει να θεωρούν αυτονόητα, οι εμπειρίες που έχουν διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται μια κατάσταση και το νόημα που μπορεί να δίνουν σε μια λέξη πριν ακόμη ξεκινήσει η συζήτηση γύρω από αυτή. Η στρατηγική αρχίζει συχνά εκεί όπου τελειώνει η βεβαιότητα ότι όλοι εννοούμε το ίδιο πράγμα. Και εκεί το ζήτημα αποκτά μια ακόμη διάσταση: την εμπιστοσύνη. Όταν μια διαφορετική ερμηνεία γίνεται ορατή αργότερα, συχνά την αντιμετωπίζουμε ως διαφορετική πρόθεση. Κάπως έτσι, μια μικρή απόσταση στο νόημα μπορεί με τον χρόνο να γίνει πολύ μεγαλύτερη απόσταση στην εμπιστοσύνη.

Υπάρχει, λοιπόν, μια ερώτηση στην οποία επιστρέφω συχνά: Πόσες διαφωνίες ξεκινούν, άραγε, επειδή πιστέψαμε πολύ νωρίς ότι είχαμε καταλάβει ο ένας τον άλλον;

Κάπως έτσι, ακόμη και η πιο απλή ερώτηση μπορεί να αποκτήσει στρατηγική αξία:

«Τι ακριβώς εννοείς;»

Μια ερώτηση σχεδόν στοιχειώδης, που όμως μας οδηγεί πέρα από αυτό που ειπώθηκε, σε όσα θεωρήθηκαν αυτονόητα και έμειναν αδιατύπωτα. Κάπου εκεί βρίσκεται και ο πραγματικός ρόλος του στρατηγού (μεταφραστή) ανάμεσα σε διαφορετικούς κόσμους.

Να δημιουργεί τον χώρο μέσα στον οποίο διαφορετικές πραγματικότητες μπορούν να συναντηθούν. Να μεταφράζει τα αυτονόητα που βρίσκονται πίσω από τις λέξεις. Και ίσως, με τον χρόνο, να μαθαίνει να κάνει την πιο δύσκολη μετάφραση από όλες: να μετατρέπει τη σιγουριά του σε ερώτηση.