Καθρέφτης αλλού στραμμένος

Φωτογραφία του Ανδρέα Σουβαλιώτη Δημοσιεύθηκε στο ΒΗΜΑ 4/10/2026

Θυμάμαι μια συνάντηση, πριν από χρόνια, με έναν πολύ νέο άνθρωπο που μόλις είχε μπει σε έναν οργανισμό. Δεν είχε ακόμα αποδείξει τίποτα. Δεν είχε προλάβει. Κι όμως, κάποιος μέσα σε εκείνο τον χώρο τον είχε ήδη «δει». Του είχε δώσει μια θέση στο τραπέζι, του είχε ζητήσει τη γνώμη του όταν ακόμη κανείς δεν είχε λόγο να τη ζητήσει, του είχε δείξει μια πρώτη εμπιστοσύνη. Δεν ξέρω τι ακριβώς είδε εκείνος ο άνθρωπος σε αυτόν τον νέο. Ξέρω μόνο ότι, χρόνια μετά, ο νέος αυτός θυμόταν εκείνη τη στιγμή σαν την αρχή του εαυτού του.

Άραγε πόσο τυχαίο και πόσο άνισο είναι αυτό το «να σε δουν νωρίς».

Υπάρχει μια παλιά σκέψη, από την ψυχαναλυτική θεωρία, που λεει: ότι πριν καταλάβουμε τον κόσμο, καταλαβαίνουμε πρώτα τον εαυτό μας μέσα από το πρόσωπο κάποιου άλλου. Μέσα από έναν ανθρώπινο καθρέφτη. Ότι χρειαζόμαστε κάποιον να μας δει καθαρά. Να δει ποιοι είμαστε, αλλά και ποιοι μπορούμε να γίνουμε, για να χτίσουμε μέσα μας μια σταθερή αίσθηση εαυτού. Η σκέψη μου δεν αφορά μόνο στην ατομική ψυχολογία, αλλά και για το πώς λειτουργεί, ή δεν λειτουργεί, μέσα σε έναν οργανισμό.

Αλλά ο καθρέφτης δεν λειτουργεί μόνο εκεί. Λειτουργεί ίσως πιο αθόρυβα, πιο αποφασιστικά και στην αρχή μιας επαγγελματικής πορείας.

Γιατί υπάρχει πάντα κάποιος που αποφασίζει, συχνά χωρίς να το συνειδητοποιεί, ποιον θα δει πρώτο. Ποιον θα καλέσει ξανά. Ποιου το σχόλιο θα θυμάται. Και αυτή η απόφαση σπάνια βασίζεται καθαρά σε αξία ή ικανότητα, γιατί, στην αρχή, η αξία δεν έχει ακόμα αποδειχθεί από κανέναν. Βασίζεται σε κάτι πιο δύσκολο να ονομαστεί: σε ποιον αναγνωρίζουμε κάτι «σαν εμάς». Σε ποιον μας θυμίζει τον εαυτό μας σε μια άλλη εποχή. Σε ποιον μας είναι, απλώς, πιο εύκολο να διαβάσουμε.

Κι έτσι ο καθρέφτης, αντί να αντανακλά το ταλέντο, καταλήγει πολλές φορές να αντανακλά την ομοιότητα.

Οι σύγχρονες διαδικασίες επιλογής ανθρώπων έχουν γίνει, δικαίως, πιο προσεκτικές. Δομημένες συνεντεύξεις, κριτήρια αξιολόγησης, πάνελ. Όλα αυτά μπορούν να περιορίσουν την προκατάληψη στη στιγμή της απόφασης. Αλλά ο καθρέφτης για τον οποίο μιλάω δεν βρίσκεται πάντα στη διαδικασία. Βρίσκεται συχνά πριν από αυτήν.

Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακή πρόθεση.

Είναι, ως επί το πλείστον, ασυνείδητο. Κανείς δεν ξυπνά το πρωί αποφασισμένος να αγνοήσει έναν ικανό άνθρωπο επειδή δεν του μοιάζει. Απλώς, το μάτι πάει εκεί που είναι ήδη εκπαιδευμένο να πάει. Και το κόστος αυτής της συνήθειας δεν το βλέπουμε ποτέ άμεσα. Γιατί δεν μαθαίνουμε ποτέ τι θα είχε γίνει ο άνθρωπος που δεν είδαμε νωρίς.

Ίσως μάλιστα το ερώτημα να είναι βαθύτερο. Γιατί όταν κάποιος μας βλέπει νωρίς, δεν αναγνωρίζει απλώς κάτι που υπάρχει ήδη μέσα μας. Μερικές φορές, η ίδια η αναγνώριση βοηθά αυτό το κάτι να υπάρξει. Μια θέση στο τραπέζι, μια ερώτηση που απευθύνεται σε εμάς, μια εμπιστοσύνη που προηγείται των αποδείξεων μπορούν να γίνουν μέρος αυτού που αργότερα θα ονομάσουμε ικανότητα, αυτοπεποίθηση, ακόμη και ταυτότητα.

Ίσως λοιπόν δεν χάνουμε μόνο ανθρώπους που είχαν αξία και δεν την είδαμε. Ίσως χάνουμε και ανθρώπους που θα γίνονταν κάτι περισσότερο, αν κάποιος τους είχε δει εγκαίρως.

Γι’ αυτό η ερώτηση δεν είναι μόνο «ποιος αξίζει να τον δουν». Είναι πιο δύσκολη: ποιος μας κάνει να νιώθουμε άνετα όταν τον βλέπουμε και τι χάνουμε επιλέγοντας πάντα την άνεση αντί για την περιέργεια;

Δεν έχω μια συνταγή γι’ αυτό. Δεν νομίζω ότι υπάρχει μία. Όποιο κι αν είναι το σύστημα, μια εταιρεία, ένας θεσμός, μια πολιτική διαδικασία, κάποια στιγμή η αφηρημένη δομή καταλήγει σε μια πολύ συγκεκριμένη ανθρώπινη στιγμή: «θα τον ξανακαλέσω», «θα της δώσω τον λόγο», «αυτό το όνομα θα το θυμηθώ».

Και ίσως αυτό είναι το μόνο πράγμα που πραγματικά ελέγχουμε: όχι το σύστημα στο σύνολό του, αλλά το πού στρέφουμε εμείς τον δικό μας καθρέφτη, τη στιγμή που έχουμε τη δύναμη να τον στρέψουμε.